Czym są odwary i wywary?

Odwary (łac. decoctum) były robione już ponad 2700 lat p.n.e i dowody na to są spisane w księdze Pent-Sao pochodzącej ze starożytnych Chin.

Czym się różni odwar od wywaru?

Wywar doprowadza się do wrzenia, poźniej się ogień wyłącza i trzeba odczekać do naciągnięcia. Natomiast wodę do odwaru doprowadza się do białego wrzątku (temperatura około 90-95) stopni Celsjusza i utrzymuje się stałą temperaturę przez czas zależny o rodzaju surowca.

Czy odwar to mocny napar?

Nie do końca. Jeśli zrobisz odwar z delikatnego surowca, to ten odwar nie będzie mocny, a zniszczony. I to jest główna różnica. Wybór metody ekstrakcji aktywnych substancji jest zależny głównie od rodzaju surowca.

Odwary robimy gdy mamy do czynienia z surowcem opornym, który ciężko się ekstrahuje:

• korzenie,
• kłącza,
• kora,
• nasiona,
• oraz surowce krzemionkowe

 

Kiedy robić wywary?

Na wywary będziemy wybierać te surowce, które wymagają wysokiej temperatury do wyciągnięcia aktywnych substancji, a jednocześnie nie mogą być długo poddawane obróbce termicznej.

Wywar to coś pomiędzy naparem, a odwarem jeśli chodzi o siłę wyciągu, bo zioła są krócej poddawane wysokiej temperaturze niż w przypadku odwarów, a dłużej niż w przypadku naparów, dlatego wywary można robić zarówno z miękkich surowców jak ziele czy kwiaty jak i twardych jak kora czy kłącza.

Zastosowanie odwarów

 

Oglądaj wideo:

Czy odwary są bezpieczne dla dzieci?

To zależy od wybranego surowca i jego ilości, a nie od samej metody ekstrakcji. Przykładowo odwar z anyżu może być bezpieczny nawet dla niemowląt, a np. silne odwary przeczyszczające będą niebezpieczne nie tylko dla niemowląt, małych dzieci ale też dla seniorów (np. ze względu na szybkie odwodnienie). Więc to nie metoda ekstrakcji powinna być brana w takich sytuacjach pod uwagę, a ziele, jego indywidualne przeciwwskazania i przede wszystkim ostateczna dawka.

Zakres zastosowania:

Zakres zastosowania odwarów jest bardzo szeroki, zdecydowanie więcej można zrobić przy pomocy odwarów niż chociażby naparów, które w połączeniu z dodatkową substancją (np. przy robieniu maści) będą bardzo rozcieńczone i siła działania będzie mniejsza niż w przypadku wykorzystania skoncentrowanych odwarów, które można przeznaczyć jako półprodukt do tworzenia kolejnych preparatów z innym zastosowaniem.

1. Kąpiel - Odwary można wykorzystać do kąpieli aromatycznych i leczniczych np. na różnego rodzaju bóle kości, mięśni, przy takich chorobach jak reumatyzm, przewlekłe zmęczenie, czy nawet przy schorzeniach górnych dróg oddechowych.

2. Szampon - Odwarami i wywarami można umyć włosy i skórę głowy odwarem np. z pokrzywy albo brzozy które często widnieją na opakowaniach szamponów chociaż biorąc pod uwagę skład, który podaje producent, to obok tych ziół często nawet nie stały, a związki chemiczne z takich szamponów stosowane długoterminowo mają swoje efekty uboczne.

3. Płukanka - Odwary można wykorzystać na płukanki do gardła i jamy ustnej w ramach działania przeciwdrobnoustrojowego, przeciwbólowego i osłonowego.

4. Okłady - Okłady na oczy mogą przeciwdziałać ropieniu, stanom zapalnym no i będą działać odkażająco.

5. Pięlęgnacja zewnętrzna - Zewnętrznie odwary można stosować do przemywania skóry, nawet do moczenia stóp jeśli są zakażenia grzybicze.

6. Maście - Odwary mogą posłużyć jako półprodukt do tworzenia maści (po połaczeniu z tłuszczem np. smalcem i następnie po odparowaniu wody zostaje maść z leczniczymi substancjami z odwaru.

7. Terapia doustna - I najczęstsze przeznaczenie do których wykorzystuje się odwary to przeznaczenie wewnętrzne do picia w ramach terapii różnych schorzeń, tym będziemy się najczęściej zajmować w tej akademii ale zrobimy sobie to już w części praktycznej dla różnych

 

Ciekawostka

Odwary wykorzystuje się nie tylko w lecznictwie ale też w rolnictwie do ochrony upraw. Mało sensu miałoby opryskiwanie pól nalewkami na alkoholu, natomiast silne odwary na wodzie bardzo dobrze się sprawdzą w ramach ochrony plonów, ale nie tylko bo takie ziołowe ekstrakty mogą odstraszać z domów roztocza i pasożyty. Można również zrobić rozpylacze żeby oczyścić powietrze i powierzchnię w domu.

Surowce na odwary

Odwary wykonuje się najczęściej z:

 

Krótsze wywary 

Wywary świetnie nadają się do ekstrakcji surowców delikatnych, które nie mogą być długo gotowane, a muszą być poddane wysokiej temperaturze do rozpuszczenia. Dlatego tutaj można wykorzystać: liście, kwiaty, delikatne ziele, twardsze surowce dobrze rozdrobnione też nadadzą się na wywary, jeśli nie mogą być długo podgrzewane i na pewno będą silniejsze niż napary.

 

Oglądaj wideo:

Jak prawidłowo robić odwary z różnych surowców? (Kora, korzeń, nasiona, ziele, liść, kwiat)

 

Dąb szypułkowy / bezszypułkowy (Quercus robur L. / Quercus petraea (Matt.) Liebl.) – kora

Siedlisko: Lasy liściaste i mieszane (grądy, dąbrowy), zarośla, miedze, parki i skraje polan. Preferuje gleby głębokie, żyzne, świeże, gliniasto-piaszczyste lub brunatne, zasobne w składniki mineralne, na stanowiskach słonecznych do umiarkowanie ocienionych. | Surowiec i termin: Kora dębu (Cortex Quercus). Zbiera się ją wczesną wiosną (marzec–kwiecień), przed ruszeniem soków i rozwinięciem liści, wyłącznie z młodych, gładkich pni i gałęzi (o grubości do kilku centymetrów, bez wykształconego martwego korka i porostów). Po nacięciu podłużnym i poprzecznym korę zdejmuje się w postaci rurek lub rynienek, po czym suszy w cieniu i przewiewie lub w suszarni w temperaturze do 40°C. | Ekstraktor: Woda (odwar: 1–2 łyżki rozdrobnionej kory zalać 250–300 ml zimnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na wolnym ogniu pod przykryciem przez 10–15 minut, po czym odstawić na 10 minut i przecedzić – gotowanie jest bezwzględnie konieczne do rozerwania zdrewniałych struktur komórkowych i wymycia polifenoli wielkocząsteczkowych).

Dąb (Quercus L.) – działanie lecznicze odwaru: Odwar z kory dębu to jeden z najsilniejszych wodnych surowców garbnikowych w fitoterapii; zawiera 10–20% garbników skondensowanych (katechinowych) i hydrolizujących (elagotanin, m.in. kastagiryne, wezkalaginę), a także wolne kwasy fenolowe (kwas galusowy, elagowy), triterpeny i flawonoidy. Odwar wykazuje potężne działanie ściągające (adstringens), przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne i antyseptyczne. Garbniki reagują z białkami powierzchniowymi uszkodzonego nabłonka oraz błon śluzowych, tworząc nierozpuszczalną, zdenaturowaną warstwę ochronną, która blokuje przepuszczalność naczyń włosowatych, hamuje wysięki osoczowe, koi ból i odcina drobnoustroje od podłoża odżywczego. Zewnętrznie odwar stosuje się do płukanek jamy ustnej, nasiadówek, okładów i kąpieli stóp. Wskazania obejmują stany zapalne jamy ustnej, dziąseł i gardła, afty, krwawienia z mikronaczyń, hemoroidy (żylaki odbytu), stany zapalne sromu i odbytu, nadmierną potliwość dłoni i stóp, a wewnętrznie (w małych dawkach) ostre, nieswoiste biegunki i nieżyty jelit.

Ciekawostka o innych ekstraktorach i wzmacnianiu odwaru:

• Jak zwiększyć siłę odwaru: Ze względu na gęstą strukturę tkankową kory, przed rozpoczęciem gotowania warto zastosować macerację wstępną: zalać suchą korę letnią wodą z dodatkiem 5–10 ml spirytusu lub łyżeczki octu jabłkowego na 2–3 godziny (lub na noc). Alkohol i kwas osłabiają ligniny w ścianach komórkowych, co sprawia, że późniejsze 10-minutowe gotowanie uwalnia nawet o 40–50% więcej garbników i flawonoidów niż gotowanie surowca bezpośrednio na sucho.

• Inne ekstraktory: Ekstrakcja alkoholem 50–60% (nalewka z kory dębu) koncentruje nie tylko garbniki, ale również triterpeny (frydelinę) oraz kwasy fenolowe; stanowi silny środek przyżegający i dezynfekujący do miejscowego pędzlowania aft, opryszczek czy brodawek. Maceracja olejem z samej kory dębu nie ma bezpośredniego zastosowania fitochemicznego (garbniki nie rozpuszczają się w lipidach), jednak sproszkowaną korę łączy się niekiedy z podłożami tłuszczowymi (np. maściami na bazie smalcu lub łoju) w celu uzyskania maści ściągających na hemoroidy i odparzenia.

 

---

 

 

Łopian większy / pajęczynowaty / mniejszy (Arctium lappa L. / Arctium tomentosum Mill. / Arctium minus (Hill) Bernh.) – korzeń

Siedlisko: Przydroża, rowy, zarośla nadrzeczne, rumowiska, obrzeża lasów, nieużytki, podwórza i kompostowiska. Roślina synantropijna, preferuje gleby ciężkie, gliniasto-piaszczyste, głębokie, wilgotne, wybitnie zasobne w azot, fosfor i próchnicę, na stanowiskach słonecznych lub lekko ocienionych. | Surowiec i termin: Korzeń łopianu (Radix Bardanae / Radix Arctii). Wykopuje się korzenie roślin pierwszorocznych późną jesienią (październik–listopad) lub wczesną wiosną drugiego roku, zanim roślina wykształci pęd kwiatostanowy (korzenie kwitnących okazów drugorocznych drewnieją i tracą substancje czynne). Po dokładnym umyciu w zimnej wodzie i okorowaniu, grube korzenie kroi się wzdłuż oraz w poprzek, po czym suszy w suszarni w temperaturze do 45–50°C. | Ekstraktor: Woda (odwar: 1–2 łyżki stołowe rozdrobnionego korzenia zalać 250–300 ml chłodnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na wolnym ogniu pod przykryciem przez 10–15 minut, po czym odstawić na 15 minut do naciągnięcia – gotowanie jest niezbędne do przejścia fruktanów, kwasów polifenolowych oraz związków siarkowych do roztworu).

Łopian (Arctium L.) – działanie lecznicze odwaru: Odwar z korzenia łopianu obfituje w inulinę (wielocukier stanowiący do 45% suchej masy), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kawowy, izochlorogenowy), związki poliacetylenowe (polieny, poliiny), gorzkie laktony seskwiterpenowe (arkcjopikrynę), garbniki oraz sole mineralne (bogate w siarkę i fosfor). Wyciąg wodny wykazuje silne działanie metaboliczne, odtruwające i saluretyczne – nasila diurezę oraz wydalanie mocznika i kwasu moczowego, stymulując jednocześnie wydzielanie potu, żółci oraz enzymów trzustkowych i żołądkowych. Zawarta w odwarze inulina działa jak prebiotyk, normalizując florę jelitową i redukując wahania glikemii poposiłkowej. Zewnętrznie (jako tonik, płukanka do włosów i okład) odwar wykazuje wyraźne właściwości przeciwłojotokowe, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze – hamuje łupież, wzmacnia cebulki włosowe oraz przyspiesza gojenie zmian ropnych. Wskazania obejmują stany zapalne dróg moczowych, skazę moczanową, zaburzenia trawienia i gospodarki węglowodanowej, a zewnętrznie – trądzik pospolity, łojotokowe zapalenie skóry, łupież oraz nadmierne wypadanie włosów.

Ciekawostka o innych ekstraktorach i wzmacnianiu odwaru:

• Jak zwiększyć siłę odwaru: Korzeń łopianu zawiera zarówno związki hydrofilne (inulina, fenolokwasy), jak i słabo rozpuszczalne w samej wodzie frakcje poliacetylenowe. Aby zmaksymalizować ekstrakcję, suszony korzeń warto poddać 6–8 godzinnej maceracji na zimno z dodatkiem 10 ml wódki/spirytusu 40–60% na porcję suszu przed rozpoczęciem gotowania. Podgotowanie takiego roztworu uwolni pełen profil inulinowy przy zachowaniu lotnych i wrażliwych związków poliacetylenowych o działaniu przeciwbakteryjnym.

• Inne ekstraktory: Macerat olejowy z korzenia łopianu (tzw. olej łopianowy) to jeden z najsłynniejszych surowców w trychologii i dermatologii – tłuszcz rewelacyjnie wyciąga fitosterole, poliacetyleny oraz kwas arktyowy, tworząc głęboko odżywczy preparat stymulujący porost włosów i regenerujący suchą, łuszczącą się skórę. Z kolei intrakt lub nalewka na alkoholu 60–70% ze świeżego korzenia ma najsilniejsze właściwości przeciwcukrzycowe, przeciwdrobnoustrojowe i fungistatyczne, znacznie przewyższające pod tym względem przetwory z suszu.

 

---

 

Perz właściwy (Elymus repens (L.) Gould / Agropyron repens (L.) P.Beauv.) – kłącze

Siedlisko: Pola uprawne, ogrody (uciążliwy, ekspansywny chwast segetalny), miedze, przydroża, nieużytki, ugory i nasypy kolejowe. Wybitnie plastyczny ekologicznie; rośnie na niemal każdym typie gleby, preferując jednak podłoża piaszczysto-gliniaste, próchniczne, pulchne i umiarkowanie wilgotne, na stanowiskach słonecznych. | Surowiec i termin: Kłącze perzu (Rhizoma Graminis / Rhizoma Agropyri). Pozyskuje się je wczesną wiosną (przed ruszeniem wegetacji) lub jesienią (październik–listopad) podczas orki i prac polowych. Po dokładnym otrzepaniu z ziemi, odcięciu korzeni przybyszowych i części zielonych, myje się je szybko w zimnej wodzie, tnie na odcinki 1–2 cm i suszy w cieniu, w przewiewie lub w suszarni w temperaturze do 40°C. | Ekstraktor: Woda (odwar: 1–2 łyżki stołowe rozdrobnionego kłącza zalać 250–300 ml chłodnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na wolnym ogniu pod przykryciem przez 5–10 minut, po czym odstawić na 10–15 minut pod przykryciem do naciągnięcia – gotowanie jest kluczowe, aby rozerwać twarde ściany komórkowe i przeprowadzić do roztworu polifruktozany oraz rozpuszczalną krzemionkę).

Perz właściwy (Elymus repens (L.) Gould) – działanie lecznicze odwaru:

Odwar z kłącza perzu obfituje w trytycynę (wielocukier z grupy fruktanów pokrewny inulinie, stanowiący do 10–12% suchej masy), inozytol, mannitolu, śluzy, kwasy fenolowe, sole potasu oraz duże ilości rozpuszczalnej krzemionki. Wyciąg wodny wykazuje łagodne, ale bardzo pewne działanie moczopędne (saluretyczne), wyraźnie zwiększając objętość wydalanego moczu oraz przyspieszając eliminację z ustroju jonów chlorkowych, mocznika i kwasu moczowego, nie drażniąc przy tym miąższu nerek. Działa osłaniająco i przeciwzapalnie na nabłonek dróg moczowych. Ponadto obecność trytycyny i inozytolu wspiera metabolizm wątroby, obniża poziom lipidów we krwi i wspomaga regulację glikemii. Związki krzemu uszczelniają ściany naczyń krwionośnych oraz poprawiają elastyczność i regenerację tkanki łącznej, skóry, włosów i paznokci. Główne wskazania to stany zapalne pęcherza i miedniczek nerkowych, kamica moczowa (zwłaszcza piasek nerkowy), dna moczanowa (skaza moczanowa), obrzęki metaboliczne, zaburzenia przemiany materii oraz kuracje odtruwające po antybiotykoterapii.

Ciekawostka o innych ekstraktorach i wzmacnianiu odwaru:

• Jak zwiększyć siłę odwaru: Kłącze perzu jest twardym surowcem o zwartej budowie włóknistej. Aby zmaksymalizować uwalnianie krzemionki i trytycyny, susz warto zalać zimną wodą na 4–6 godzin przed gotowaniem (maceracja wstępna). Dodatkowo dodanie szczypty sody oczyszczonej (wodorowęglanu sodu) do gotującej się wody zmienia pH na lekko zasadowe, co drastycznie ułatwia rozpuszczanie i wymywanie biodostępnych krzemianów ze struktur komórkowych kłącza.

• Inne ekstraktory: Ekstrakcja alkoholem 40–50% (nalewka z kłącza perzu) skuteczniej wyciąga zawarte w surowcu fitosterole i związki fenolowe, działając silniej rozkurczowo na mięśniówkę gładką dróg moczowych oraz wspomagając profilaktykę przerostu prostaty. Macerat olejowy z kłącza perzu nie ma zastosowania terapeutycznego – surowiec zawiera znikome ilości substancji lipofilnych, a jego główna siła leży w hydrofilnych fruktanach, śluzach i krzemionce.

 

---

 

 

Kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum L.) – nasienie

Siedlisko: Roślina uprawna, pochodząca z basenu Morza Śródziemnego i Azji Zachodniej; w Europie Środkowej uprawiana w ogrodach i na polach. Wymaga stanowisk w pełni nasłonecznionych, ciepłych, osłoniętych od wiatru oraz gleb żyznych, próchnicznych, głęboko uprawionych, zasobnych w węglan wapnia, o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym. | Surowiec i termin: Nasienie kozieradki (Semen Foenugraeci / Trigonellae foenugraeci semen). Zbiór prowadzi się, gdy dolne strąki żółkną, a nasiona osiągają dojrzałość (sierpień–wrzesień). Rośliny ścina się, suszy w przewiewie, a następnie młóci w celu wydobycia twardych, romboidalnych nasion. Dosusza się je w temperaturze do 40°C. | Ekstraktor: Woda (odwar: 1–2 łyżeczki rozdrobnionych lub całych nasion zalać 250 ml zimnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na wolnym ogniu pod przykryciem przez 5–10 minut, po czym odstawić na 10–15 minut – gotowanie oraz pęcznienie uwalnia gęstą frakcję galaktomannanów, saponiny i alkaloidy).

Kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum L.) – działanie lecznicze odwaru:

Odwar z nasion kozieradki tworzy gęsty, kleisty roztwór obfitujący w polisacharydy śluzowe (galaktomannany stanowiące 20–45% surowca), saponiny steroidowe (pochodne diosgeniny, jamogeniny, tigogeniny), alkaloidy pirydynowe (trygonelinę), wolny aminokwas 4-hydroksyizoleucynę, flawonoidy oraz sole mineralne (żelazo, fosfor, wapń). Odwar działa silnie powlekająco, osłonowo (mucilaginosum) i przeciwzapalnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego, chroniąc nabłonek przed kwasem solnym i pepsyną oraz ułatwiając regenerację nadżerek i owrzodzeń. Galaktomannany w połączeniu z 4-hydroksyizoleucyną spowalniają opróżnianie żołądka, redukują gwałtowne skoki glukozy poposiłkowej, stymulują wydzielanie insuliny przez komórki beta trzustki i zwiększają wrażliwość tkanek obwodowych. Saponiny wiążą cholesterol i kwasy żółciowe w świetle jelita, obniżając poziom frakcji LDL i triglicerydów. Odwar stymuluje wydzielanie soków trawiennych, działa mlekopędnie (galactagogum) oraz wzmacniająco w stanach wyniszczenia organizmu. Zewnętrznie (jako okład/kataplazm lub wcierka do skóry głowy) działa przeciwzapalnie na czyraki, owrzodzenia, łagodzi stany łojotokowe i stymuluje mikrokrążenie w mieszkach włosowych, hamując wypadanie włosów. Wskazania: choroba wrzodowa, nieżyty żołądka i jelit, refluks, hiperglikemia i cukrzyca typu 2, zaburzenia lipidowe, brak łaknienia, a zewnętrznie – stany zapalne skóry, czyraki, egzemy i osłabienie cebulek włosowych.

Ciekawostka o innych ekstraktorach i wzmacnianiu odwaru:

• Jak zwiększyć siłę odwaru: Nasiona kozieradki mają niezwykle twardą, rogowatą łupinę nasienną. Aby uzyskać maksymalne stężenie bioaktywnego kleju śluzowego i saponin, surowiec należy bezwzględnie grubo zmielić lub rozdrobnić w moździerzu i zalać zimną wodą na noc (6–8 godzin maceracji na zimno) przed gotowaniem. Dodanie do maceratu kilku mililitrów spirytusu (40–60%) na 10 minut przed dolaniem wody ułatwia przejście słabiej rozpuszczalnych w wodzie aglikonów saponinowych (diosgeniny) do powstającej emulsji.

• Inne ekstraktory: Macerat olejowy z nasion kozieradki to popularny środek w medycynie ajurwedyjskiej i trychologii – tłuszcz rozpuszcza frakcję fitosteroli, lecytynę i saponiny, tworząc odżywczy olej do masażu skóry głowy (pobudza porost baby hair) oraz pielęgnacji ujędrniającej (np. biustu). Z kolei nalewka alkoholowa (alkohol 60–70%) całkowicie pomija śluzy (które wytrącają się w spirytusie), a maksymalnie koncentruje trygonelinę oraz steroidowe saponiny furostanolowe – działa silnie hipoglikemizująco, pobudza syntezę białek i apetyt, a także wykazuje aktywność podnoszącą poziom wolnego testosteronu u mężczyzn.

 

---

Skrzyp polny (Equisetum arvense L.) – ziele

Siedlisko: Pola uprawne, miedze, przydroża, wilgotne łąki, skarpy kolejowe, rowy i obrzeża lasów. Preferuje gleby piaszczysto-gliniaste, wilgotne, zbite, ubogie w wapń, o odczynie kwaśnym lub lekko kwaśnym (roślina wskaźnikowa zakwaszenia gleby), na stanowiskach słonecznych lub w umiarkowanym półcieniu. | Surowiec i termin: Ziele skrzypu polnego (Herba Equiseti). Zbiera się zielone, płone pędy letnie od połowy czerwca do końca sierpnia, ścinając je na wysokości 5–10 cm nad ziemią (odrzucając zanieczyszczone, brunatne części dolne). Suszy się szybko w cieniu i przewiewie lub w suszarni w temperaturze do 40°C, chroniąc przed wilgocią, która powoduje czernienie surowca. | Ekstraktor: Woda (odwar: 2 łyżki stołowe rozdrobnionego ziela zalać 300 ml chłodnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na wolnym ogniu pod przykryciem przez minimum 15–20 minut, po czym odstawić na 10–15 minut do naciągnięcia – długotrwałe gotowanie jest bezwzględnie konieczne, gdyż krzemionka w skrzypie jest związana w ścianach komórkowych i nie przechodzi do zwykłego naparu).

Skrzyp polny (Equisetum arvense L.) – działanie lecznicze odwaru:

Odwar ze skrzypu obfituje w rozpuszczalną krzemionkę koloidalną oraz wolne kwasy krzemowe (krzemionka stanowi 5–10% suchej masy), flawonoidy (ekwizetrynę, izokwercytrynę, apigeninę, luteolinę), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kawowy), kwasy dikarboksylowe (kwas ekwizetowy), saponiny (ekwizetozyd) oraz znaczne ilości soli potasu i glinu. Wyciąg wodny wykazuje wyraźne i bezpieczne działanie moczopędne (saluretyczne), zwiększając przesączanie kłębuszkowe oraz wydalanie jonów sodu, chlorków i kwasu moczowego bez zaburzania równowagi elektrolitowej organizmu. Przyspiesza usuwanie piasku nerkowego i zapobiega krystalizacji kamieni moczowych. Związki krzemu wchłonięte do krwiobiegu biorą udział w syntezie kolagenu i elastyny – uszczelniają ściany naczyń krwionośnych, poprawiają mineralizację tkanki kostnej, wzmacniają strukturę chrząstek stawowych oraz przyspieszają regenerację skóry, włosów i łamliwych paznokci. Zewnętrznie odwar stosuje się jako płukankę do skóry głowy (hamuje łojotok i wypadanie włosów) oraz okład na trudno gojące się owrzodzenia i rany. Wskazania: stany zapalne układu moczowego, kamica moczowa (piasek nerkowy), dna moczanowa, łagodne obrzęki, osteoporoza, rekonwalescencja po złamaniach kości oraz osłabienie włosów i paznokci.

Ciekawostka o innych ekstraktorach i wzmacnianiu odwaru:

• Jak zwiększyć siłę odwaru: Krzemionka ze skrzypu w środowisku obojętnym lub lekko kwaśnym rozpuszcza się bardzo opornie. Aby zwielokrotnić ekstrakcję bioprzyswajalnych krzemianów, ziele przed gotowaniem warto poddać 6–8 godzinnej maceracji na zimno z dodatkiem szczypty sody oczyszczonej (wodorowęglanu sodu). Lekko zasadowy odczyn wody przekształca nierozpuszczalne formy polimeryczne krzemionki w rozpuszczalne ortokrzemiany, drastycznie podnosząc wydajność wyciągu.

• Inne ekstraktory: Ekstrakcja alkoholem 40–60% (nalewka ze skrzypu) pozwala wyciągnąć flawonoidy i saponiny, jednak krzemionka praktycznie nie rozpuszcza się w alkoholu – nalewka ma więc silniejsze działanie uszczelniające naczynia i przeciwzapalne, ale nie nadaje się jako źródło krzemu budulcowego. Macerat olejowy ze skrzypu sporządza się na gorąco (często z dodatkiem alkoholu jako fazy pomocniczej) i wykorzystuje wyłącznie w kosmetyce jako olejek wzmacniający cebulki włosowe oraz ujędrniający wiotką skórę.

 

---

 

 

Pięciornik gęsi (Potentilla anserina L. / Argentina anserina (L.) Rydb.) – liść

Siedlisko: Wilgotne łąki, pastwiska, brzegi rzek, rowy, przydroża, nieużytki oraz wydeptywane podwórza wiejskie (często w miejscach wypasu drobiu i bydła). Preferuje gleby ciężkie, gliniaste lub ilaste, wilgotne, zbite, zasobne w azot i składniki mineralne, dobrze znosi okresowe zalewanie i silne udeptywanie na stanowiskach słonecznych. | Surowiec i termin: Liść pięciornika gęsiego (Folium Anserinae / częściej jako składnik ziela: Herba Anserinae). Zbiera się zdrowe, w pełni wykształcone, pierzaste liście ze srebrzystym spodem od maja do sierpnia w suche, słoneczne dni. Suszy się szybko w cieniu i przewiewie lub w suszarni w temperaturze do 40°C, rozkładając cienką warstwą, aby zapobiec ich ciemnieniu. | Ekstraktor: Woda (wywar / odwar: 1–2 łyżki stołowe rozdrobnionych liści zalać 250 ml chłodnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu pod przykryciem przez 5–10 minut, po czym odstawić na 10 minut do naciągnięcia – gotowanie jest niezbędne do rozbicia kutikuli, naruszenia gęstego kutneru włosków i wydobycia garbników oraz glikozydów flawonoidowych).

Pięciornik gęsi (Potentilla anserina L.) – działanie lecznicze wywaru: Wywar z liści pięciornika gęsiego obfituje w garbniki katechinowe i elagowe (do 7–10%), flawonoidy (kwercetynę, kemferol, izokwercytrynę), kwasy fenolowe (kwas elagowy, galusowy, kawowy), związki goryczowe oraz cholinę i sole mineralne. Wywar wykazuje dwa wiodące kierunki działania: silnie spazmolityczne (rozkurczowe) oraz ściągające (adstringens). Składniki wywaru znoszą bolesne napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego, dróg żółciowych oraz narządów miednicy mniejszej (szczególnie mięśniówki macicy), łagodząc kolki jelitowe i skurcze menstruacyjne. Garbniki denaturują powierzchniowe białka śluzówki, wygaszają stan zapalny, hamują nadmierną perystaltykę i mikrokrwawienia z naczyń włosowatych. Zewnętrznie wywar działa przeciwzapalnie, antyseptycznie i regenerująco – stosuje się go do płukania jamy ustnej i gardła, do nasiadówek przy hemoroidach oraz do przemywania sączących się wyprysków skórnych. Wskazania: bolesne miesiączkowanie (dysmenorrhea), stany skurczowe żołądka i jelit, ostre i przewlekłe biegunki, nieżyty żołądkowo-jelitowe, zapalenie błony śluzowej jamy ustnej i dziąseł oraz podrażnienia okolic intymnych.

Ciekawostka o innych ekstraktorach i wzmacnianiu odwaru:

• Jak zwiększyć siłę odwaru: Liście pięciornika gęsiego od spodu pokryte są gęstym, jedwabistym kutnerem włosków, który utrudnia zwilżanie surowca samą wodą. Aby drastycznie przyspieszyć penetrację rozpuszczalnika i wypłukiwanie flawonoidów oraz garbników, susz przed zalaniem wodą warto zwilżyć 5–10 ml spirytusu lub czystej wódki (40–60%) i odczekać 10 minut. Dodatkowo w fitoterapii tradycyjnej przy bolesnych skurczach menstruacyjnych wywar z pięciornika gotowano na mleku zamiast wody – zemulgowane tłuszcze mleczne ułatwiają ekstrakcję i wchłanianie lipofilnych substancji przeciwskurczowych.

• Inne ekstraktory: Wyciąg alkoholowy (nalewka na alkoholu 50–60%) wykazuje wielokrotnie silniejsze działanie spazmolityczne i uspokajające niż czysty wywar wodny – alkohol skutecznie izoluje frakcję flawonoidową i triterpenową, czyniąc nalewkę doskonałym środkiem przeciwskurczowym w bolesnych miesiączkach i kolkach nerkowo-żółciowych. Macerat olejowy z liści pięciornika sporządzany metodą na ciepło służy do wyrobu maści ściągających i gojących, stosowanych przy pękających naczynkach, hemoroidach oraz odmrożeniach.

 

---

 

 

Bez czarny (Sambucus nigra L.) – kwiat

Siedlisko: Zarośla nadrzeczne, obrzeża lasów, parki, przydroża, ogrody, rumowiska i okolice zabudowań gospodarczych. Gatunek wybitnie azotolubny; preferuje gleby żyzne, próchniczne, głębokie, wilgotne, zasobne w azot i potas, o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym, na stanowiskach słonecznych lub w umiarkowanym półcieniu. | Surowiec i termin: Kwiat bzu czarnego (Flos Sambuci). Ścina się całe baldachogrona na początku kwitnienia (maj–czerwiec), gdy większość kwiatów w baldachu jest rozwinięta, a środkowe pąki jeszcze się otwierają (w suche, słoneczne dni). Po delikatnym podsuszeniu baldachy ociera się z grubych szypułek na sitach. Suszy się w cieniu, w silnym przewiewie lub w suszarni w temperaturze do 35–40°C, chroniąc przed światłem i wilgocią, które powodują ciemnienie i utratę aktywności surowca. | Ekstraktor: Woda (wywar / krótki odwar: 1–2 łyżki stołowe otartych kwiatów zalać 250 ml letniej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować bardzo łagodnie na minimalnym ogniu pod szczelnym przykryciem przez 3–5 minut, po czym odstawić na 10–15 minut – krótkie podgotowanie rozbija ściany komórkowe i uwalnia maksymalną ilość rutyny oraz kwasów fenolowych, a szczelne przykrycie ogranicza straty olejku eterycznego).

Bez czarny (Sambucus nigra L.) – działanie lecznicze wywaru: Wywar z kwiatów bzu czarnego obfituje we flawonoidy (do 2–3%, z dominacją rutyny, izokwercytryny, hiperozyd i kemferolu), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kawowy, p-kumarowy), związki triterpenowe (kwas ursolowy i oleanolowy), śluzy polisacharydowe, garbniki, śladowe ilości olejku eterycznego oraz sole mineralne (przede wszystkim potas). Krótkie podgotowanie surowca intensyfikuje przejście rutyny i fenolokwasów do roztworu wodnego. Wywar wykazuje potężne działanie napotne (diaphoreticum) i przeciwgorączkowe – oddziałuje na ośrodek termoregulacji w mózgu oraz uwrażliwia gruczoły potowe, przyspieszając obniżanie podwyższonej temperatury ciała. Działa saluretycznie i moczopędnie, uszczelnia i uelastycznia ściany naczyń włosowatych (dzięki wysokiej koncentracji rutyny) oraz rozrzedza wydzielinę w górnych drogach oddechowych, ułatwiając jej odkrztuszanie. Zewnętrznie wywar stosuje się jako płukankę w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, a także w postaci chłodnych okładów na powieki przy zapaleniu spojówek i obrzękach pod oczami. Główne wskazania: ostre infekcje wirusowe, przeziębienie, grypa, stany gorączkowe, nieżyty dróg oddechowych, kruchość naczyń krwionośnych oraz stany zapalne jamy ustnej i spojówek.

Ciekawostka o innych ekstraktorach i wzmacnianiu wywaru:

• Jak zwiększyć siłę wywaru: Rutyna (główny flawonoid kwiatów bzu) bardzo słabo rozpuszcza się w chłodnej wodzie i potrzebuje pomocy, by w pełni uwolnić się ze struktur tkankowych. Aby kilkukrotnie podnieść stężenie rutyny i kwasu chlorogenowego, surowiec przed zalaniem wodą warto skropić 5–10 ml spirytusu lub czystej wódki (40–60%) i odczekać 10 minut. Gotowanie należy prowadzić pod szczelną pokrywką obciążoną np. kostkami lodu na wierzchu – wymusza to skraplanie lotnych frakcji olejkowych i triterpenów z powrotem do gotującego się płynu.

• Inne ekstraktory: Wyciąg alkoholowy (nalewka lub intrakt na gorącym alkoholu 60%) jest uznawany za najsilniejszy lek naczyniowy i przeciwwirusowy z kwiatów bzu – alkohol błyskawicznie ekstrahuje kwas ursolowy, oleanolowy oraz flawonoidy aglikonowe, które w środowisku wodnym pozostają częściowo uwięzione w komórkach. Macerat olejowy na ciepło z kwiatów bzu to luksusowy surowiec kosmetyczny – doskonale rozpuszcza triterpeny i fitosterole, tworząc regenerujący olej wybielający przebarwienia, redukujący cienie pod oczami i łagodzący oparzenia słoneczne.

 

---

 

 

Wierzbownica drobnokwiatowa (Epilobium parviflorum Schreb.) – ziele

Siedlisko: Wilgotne łąki, brzegi rowów melioracyjnych, strumieni, rzek i stawów, podmokłe zarośla, torfowiska niskie oraz wilgotne miejsca ruderalne. Preferuje gleby żyzne, próchniczne, stale umiarkowanie wilgotne lub podmokłe, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego, na stanowiskach słonecznych lub w lekkim półcieniu. | Surowiec i termin: Ziele wierzbownicy (Herba Epilobii). Ścina się ulistnione, kwitnące szczyty pędów w początkowym okresie kwitnienia (czerwiec–sierpień), odrzucając zdrewniałe, dolne fragmenty łodyg oraz przekwitające pędy z dojrzałymi torebkami nasiennymi. Suszy się w cieniu i przewiewie lub w suszarni w temperaturze do 40°C. | Ekstraktor: Woda (wywar / odwar: 1–2 łyżki stołowe rozdrobnionego ziela zalać 250–300 ml chłodnej lub letniej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować bardzo łagodnie na minimalnym ogniu pod przykryciem przez 5–8 minut, po czym odstawić na 10–15 minut do naciągnięcia – gotowanie przyspiesza hydrolizę i wypłukiwanie wielkocząsteczkowych garbników elagowych oraz flawonoidów ze zdrewniałych elementów łodygi).

Wierzbownica drobnokwiatowa (Epilobium parviflorum Schreb.) – działanie lecznicze wywaru:

Wywar z ziela wierzbownicy zawiera przede wszystkim makrocykliczne elagotaniny (z dominującą oenoteiną B), flawonoidy (pochodne mirycetyny, kwercetyny i kemferolu), kwasy fenolowe (kwas galusowy, elagowy, chlorogenowy) oraz frakcję fitosteroli i triterpenów. Krótkie podgotowanie surowca pozwala na znacznie głębszą ekstrakcję oenoteiny B niż w przypadku tradycyjnego naparu. Związek ten wykazuje udowodnione, silne działanie hamujące aktywność enzymów kluczowych dla metabolizmu hormonów płciowych: 5-alfa-reduktazy (blokując konwersję testosteronu do dihydrotestosteronu – DHT) oraz aromatazy (odpowiedzialnej za przekształcanie androgenów w estrogeny). Wodne gotowanie uwalnia również frakcje garbnikowe o wyraźnym działaniu antyproliferacyjnym, przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym. Wywar zmniejsza obrzęk tkanki stercza, łagodzi ucisk na cewkę moczową, ułatwia mikcję, zmniejsza częstomocz nocny oraz zapobiega przewlekłym stanom zapalnym układu moczowo-płciowego. Główne wskazania to łagodny rozrost gruczołu krokowego (BPH I i II stadium), przewlekłe i nawracające zapalenie gruczołu krokowego, stany zapalne pęcherza i cewki moczowej u mężczyzn i kobiet oraz pomocniczo trądzik androgenowy i łysienie androgenowe.

Ciekawostka o innych ekstraktorach i wzmacnianiu wywaru:

• Jak zwiększyć siłę wywaru: Oenoteina B i flawonoidy są silnie związane w tkankach liści i włóknistych łodyg. Aby wyciągnąć maksimum polifenoli, susz przed zalaniem wodą warto zwilżyć 5–10 ml spirytusu lub mocnej wódki (50–60%) i odczekać 10 minut. Dodatkowo dodanie kilku kropel soku z cytryny lub szczypty witaminy C (kwasu askorbinowego) do gotującej się wody zapobiega utlenianiu wrażliwych tanin i stabilizuje oenoteinę B w roztworze wodnym.

• Inne ekstraktory: Ekstrakcja alkoholem 50–65% (nalewka lub intrakt ze świeżego ziela) wykazuje przewagę w izolacji lipofilnych fitosteroli (beta-sitosterolu) oraz kwasu ursolowego i oleanolowego, które niemal nie przechodzą do samej wody – nalewka działa silniej przeciwzapalnie na tkanki gruczołowe i silniej hamuje obrzęki. Macerat olejowy z ziela wierzbownicy (ekstrakcja na ciepło w temperaturze 50–60°C) znajduje zastosowanie w fitokosmetyce – tłuszcz ekstrahuje fitosterole i triterpeny, tworząc serum regulujące wydzielanie sebum przy cerze tłustej i trądzikowej oraz olejek do wcierania w skórę głowy przy łysieniu androgenowym.

Ważne informacje

 

Oglądaj wideo:

Jak długo podgrzewać odwar i wywar?

Zakres wynosi od 5-40min. Po tym czasie odstawia się do naciągnięcia na około 20-30minut.

Delikatne surowce - trzymamy się dolnej granicy od 5 do 20 minut na białym wrzątku.

Twardsze i oporniejsze surowce - górna granica od 20 do 40 minut, biorąc również pod uwagę stopień rozdrobnienia surowca im bardziej rozdrobniony, tym krócej można podgrzewać na białym wrzątku.

Wywar doprowadza się do temperatury 95-100 stopni Celsjusza, wyłączamy podgrzewanie i odstawiamy do naciągnięcia.

W czym robić odwar i wywar?

Wyciągi wodne przygotowuje się w naczyniach:

• szklanych (odpornych na wysoką temperaturę w przypadku odwarów i wywarów),
• ceramicznych,
• ceramiczno-kamiennych,
• garnkach emaliowanych.

Nie można przygotowywać w:

• garnkach miedzianych,
• aluminiowych,
• niklowych,
• z uszkodzoną emalią.

 Ile surowca na odwar i wywar?

W przypadku odwarów i wywarów tak samo jak w przypadku naparów, nie ma jednej ilości dla każdego ziela, którą można wsypać, a później dawkować. Nie ma też takich ogólnych ram bo do odwarów można wykorzystać znacznie więcej różnego rodzaju surowców - od delikatnego ziela po twarde kory i korzenie, dlatego zarówno ilość surowca i dawkowanie będzie dokładniej opisane już w części praktycznej przy każdym zielu.

 

Świeże czy suszone zioła?

Do odwarów można wykorzystać zarówno świeże jak i suszone zioła, świeże będą szczególnie cenne bo będą mogły oddać maksymalną ilość substancji aktywnych, które mogłyby zostać utracone na etapie suszenia. Podobnie jak w przypadku naparów, do odwaru przechodzą takie substancje jak sole, alkaloidy, garbniki oraz glikozydy, przy czym trzeba pamiętać dwie rzeczy:

Po pierwsze: mimo świeżego surowca nie ma co liczyć na zachowanie olejków eterycznych w gotującej się wodzie.

Po drugie: trzeba pamietać że świeże zioła przez nasycenie wodą będą trochę zawyżały swoją wagę i to trzeba mieć na uwadze chociażby przy dawkowaniu.

 

Czy odwary i wywary można słodzić?

Odwary i wywary tak jak napary można słodzić pod warunkiem, że nie są to odwary które wykorzystujemy na poprawienie trawienia, a tak działa:

• kłącze tataraku
• liści bobrka
• korzeń goryczki
• ziele piołun
• ziele bylicy pospolitej
• ziele glistnika

Odwary i wywary słodzi się je jeśli stosujemy je w innych celach niż poprawa trawienia. W przypadku pozostałych ziół słodzenie odwaru jest zasadne, ponieważ cukier dodany do wody zmieni jej właściwości i ułatwi ekstrakcję glikozydów i soli. Odwary często pije się w mniejszej ilości niż napary i są one bardziej skoncentrowane, więc w tym wypadku, aż tak dużo cukru nie będzie się spożywać.

Jak zrobić odwar / wywar

 

Oglądaj wideo:

Co warto zapamiętać?

1. Do odwarów można stosować zarówno świeże jak i suszone zioła.
2. Świeży surowiec można drobno pokroić lub zetrzeć na tarce.
3. Suszony surowiec można zmielić w młynku.
4. Im mniejszy surowiec, tym łatwiej odda aktywne substancje do wody.
5. Twardymi i słabo rozdrobnionymi surowcami można uszkodzić mikser lub młynek.
6. Nie rozdrabniaj surowca na zapas. Stosuj tylko tyle ile potrzebujesz.
7. Wywary przygotowuje się na zimnej wodzie.
8. Odwary można przygotować na zimnej lub gorącej wodzie.
9. Wywary podgrzewa się do zagotowania.
10. Odwary podgrzewa się od 5 do 40 minut w zależności od surowca i stopnia rozdrobnienia.
11. Po podgrzaniu odstawiamy do naciągnięcia na 20min.
12. Po tym czasie całość filtrujemy przez gazę, ligninę albo starannie i dokładnie przez sitko.
13. Odwarów i wywarów nie można sobie przygotować na zapas. Woda w przeciwieństwie do alkoholu jest dobrym miejscem do rozwijania się fermentujących bakterii i w połączeniu z substancjami z ziela zakiśnie, nawet po jednym dniu. W ostateczności można jeszcze w lodówce przez dwa dni trzymać albo zakonserwować alkoholem (jeśli już z jakiegoś powodu nie można zrobić nowego odwaru).

Jak zrobić super odwar?

Oglądaj wideo:

Alkohol do odwaru

Jeśli do odwaru chcesz przenieść substancje które dobrze rozpuszczają się w alkoholu, albo tylko w nim się rozpuszczają, to alkohol wykorzystujemy przed zrobieniem odwaru. Surowiec potrzebuje czasu żeby rozpuścić aktywne substancje, dopiero później do gotującej wody można wlać nalewkę/ekstrakt razem z surowcem i dzięki temu odparujemy alkohol, pozostawiając te związki w wodzie, które wcześniej rozpuścił alkohol (jednocześnie przy założeniu, że nie były to związki lotne bo na olejki eteryczne przy odwarach raczej nie możemy liczyć - ale nie po to się robi odwary).

Ekstrakt alkoholowy można dodać do odwaru jak przestygnie, wtedy zachowa się lotne związki.

 

Zagęszczenie aktywnych substancji

Innym ze sposobów na zwiększenie siły działania odwaru jest zwyczajnie odparowanie wody już po wykonaniu ekstrakcji z ziół, przez co odwar będzie bardziej stężony, natomiast to może trwać bardzo długo i nie jest to korzystne dla aktywnych substancji, dlatego w przypadku odwarów tej metody nie koniecznie polecam - natomiast można wykorzystać większą ilość ziół do ekstrakcji i w ten sposób zwiększyć ich zagęszczenie w odwarze.

 

Zmiana pH wody

Kolejnym sposobem na usprawnienie ekstrakcji jest dodanie do odwaru coś co zakwasi wodę (np. ocet lub witamina C w postaci kwasu askorbinowego) i dzięki temu zostaną lepiej wyciągnięte związki, które wymagają innego pH do rozpuszczenia się np. związki alkaloidowe.

 

Wodne kombinacje

Metoda, która za pomocą samej wody wyciąga z rośliny najszerszy wachlarz substancji - Najpierw przygotowujemy odwar z części ziół które można gotować, a następnie takim zagotowanym odwarem zalewamy pozostałą część zioła które nie może być gotowana, dlatego przygotowując w ten sposób napar wyciągniemy i zachowamy dodatkowo te substancje, które mogły ulec zniszczeniu w trakcie gotowania surowca.

Istnieje też coś takiego jak zawar czyli taka odmiana odwaru, w której wrzenie trwa bardzo krótko i również można robić mieszankę metod np. odwaro-zawar, który polega na tym że z jednej części surowca robimy normalnie odwar, a na koniec gotowania dodajemy to zioło, które nie może być długo poddawane wysokiej temperaturze.

 

Uwaga

Odwary mogą zmieniać kolor moczu. Są to mocne wyciągi z aktywnych składników w tym barwników rozpuszczających się w wodzie.