Czego dowiesz się z tej lekcji?

• Czym są odwary i wywary?
• Czym różni się odwar od wywaru?
• Wstęp do surowców na odwary i wywary.

Notatki:

Odwary (łac. decoctum) były robione już ponad 2700 lat p.n.e i dowody na to są spisane w księdze Pent-Sao pochodzącej ze starożytnych Chin.

Czym się różni odwar od wywaru?

Wywar doprowadza się do wrzenia, poźniej się ogień wyłącza i trzeba odczekać do naciągnięcia, natomiast wodę do odwaru doprowadza się do białego wrzątku (temperatura około 90-95) stopni Celsjusza i utrzymuje się stałą temperaturę przez czas zależny o rodzaju surowca.

Czy odwar to mocny napar?

Nie do końca. Jeśli zrobisz odwar z delikatnego surowca, to ten odwar nie będzie mocny, a zniszczony. I to jest główna różnica. Wybór metody ekstrakcji aktywnych substancji jest zależny głównie od rodzaju surowca.

Odwary robimy gdy mamy do czynienia z surowcem opornym, który ciężko się ekstrahuje:

• korzenie,
• kłącza,
• kora,
• nasiona,
• oraz surowce krzemionkowe

Kiedy robić wywary?

Na wywary będziemy wybierać te surowce, które wymagają wysokiej temperatury do wyciągnięcia aktywnych substancji, a jednocześnie nie mogą być długo poddawane obróbce termicznej.

Wywar to coś pomiędzy naparem, a odwarem jeśli chodzi o siłę wyciągu, bo zioła są krócej poddawane wysokiej temperaturze niż w przypadku odwarów, a dłużej niż w przypadku naparów, dlatego wywary można robić zarówno z miękkich surowców jak ziele czy kwiaty jak i twardych jak kora czy kłącza.

Czego się dowiesz z tej lekcji?

• Czy odwary są bezpieczne dla dzieci?
• Do czego stosować odwary?

Notatki:

Czy odwary są bezpieczne dla dzieci?

To zależy od wybranego surowca i jego ilości, a nie od samej metody ekstrakcji. Przykładowo odwar z anyżu może być bezpieczny nawet dla niemowląt, a np. silne odwary przeczyszczające będą niebezpieczne nie tylko dla niemowląt, małych dzieci ale też dla seniorów (np. ze względu na szybkie odwodnienie). Więc to nie metoda ekstrakcji powinna być brana w takich sytuacjach pod uwagę, a ziele, jego indywidualne przeciwwskazania i przede wszystkim ostateczna dawka.

Zakres zastosowania:

Zakres zastosowania odwarów jest bardzo szeroki, zdecydowanie więcej można zrobić przy pomocy odwarów niż chociażby naparów, które w połączeniu z dodatkową substancją (np. przy robieniu maści) będą bardzo rozcieńczone i siła działania będzie mniejsza niż w przypadku wykorzystania skoncentrowanych odwarów, które można przeznaczyć jako półprodukt do tworzenia kolejnych preparatów z innym zastosowaniem.

1. Kąpiel - Odwary można wykorzystać do kąpieli aromatycznych i leczniczych np. na różnego rodzaju bóle kości, mięśni, przy takich chorobach jak reumatyzm, przewlekłe zmęczenie, czy nawet przy schorzeniach górnych dróg oddechowych.

2. Szampon - Odwarami i wywarami można umyć włosy i skórę głowy odwarem np. z pokrzywy albo brzozy które często widnieją na opakowaniach szamponów chociaż biorąc pod uwagę skład, który podaje producent, to obok tych ziół często nawet nie stały, a związki chemiczne z takich szamponów stosowane długoterminowo mają swoje efekty uboczne.

3. Płukanka - Odwary można wykorzystać na płukanki do gardła i jamy ustnej w ramach działania przeciwdrobnoustrojowego, przeciwbólowego i osłonowego.

4. Okłady - Okłady na oczy mogą przeciwdziałać ropieniu, stanom zapalnym no i będą działać odkażająco.

5. Pięlęgnacja zewnętrzna - Zewnętrznie odwary można stosować do przemywania skóry, nawet do moczenia stóp jeśli są zakażenia grzybicze.

6. Maście - Odwary mogą posłużyć jako półprodukt do tworzenia maści (po połaczeniu z tłuszczem np. smalcem i następnie po odparowaniu wody zostaje maść z leczniczymi substancjami z odwaru.

7. Terapia doustna - I najczęstsze przeznaczenie do których wykorzystuje się odwary to przeznaczenie wewnętrzne do picia w ramach terapii różnych schorzeń, tym będziemy się najczęściej zajmować w tej akademii ale zrobimy sobie to już w części praktycznej dla różnych

 Ciekawostka

Odwary wykorzystuje się nie tylko w lecznictwie ale też w rolnictwie do ochrony upraw. Mało sensu miałoby opryskiwanie pól nalewkami na alkoholu, natomiast silne odwary na wodzie bardzo dobrze się sprawdzą w ramach ochrony plonów, ale nie tylko bo takie ziołowe ekstrakty mogą odstraszać z domów roztocza i pasożyty. Można również zrobić rozpylacze żeby oczyścić powietrze i powierzchnię w domu.

Na lekcji nr.3 "Surowce na odwary" nauczysz się:

• Jakie surowce nadają się na odwary?
• Jakie surowce nadają się na wywary?
• Przykłady właściwości leczniczych wyciągów wodnych na gorąco.

Notatki:

Odwary wykonuje się najczęściej z:

• kory,
• kłączy,
• korzeni,
• łodyg,
• nasion,
• bulw,
• cebul,
• ziela.

Odwar z kory dębu i wierzby jest bogaty w taniny, dlatego działa ściągająco i odkażająco - można stosować na zaburzenia w układzie pokarmowym. Działa też przeciwzapalnie i antywirusowo, więc w trakcie infekcji też się bardzo dobrze sprawdzi, a zewnętrznie stosuj do przemywania skóry objętej infekcjami.

Odwar z korzeni łopianu przyspiesza usuwanie złogów w układzie pokarmowym, przyspiesza trawienie i hamuje rozrost chorobotwórczych grzybów.

Odwar z kłączy perzu stosuje się do tak zwanego oczyszczania krwi, czyli do detoksykacji bo pomaga usuwać szkodliwe produkty przemiany materii. Również działa pobudzająco na trawienie i przyczynia się do zmniejszenia cholesterolu.

Odwar z nasion kozieradki stosuje się do leczenia chorób górny dróg oddechowych, wtedy można robić nie tylko płukanki do gardła ale też lewatywy albo okłady na skórę.

Odwar z ziela skrzypu też jest cennym produktem, który stosuje się do uzupełnienia wielu niezbędnych mikro elementów, zwłaszcza krzemionka ze skrzypu jest bardzo cenna, tylko trzeba ją dobrze wygotować żeby rozpuścić błony komórkowe.  Napary w tym wypadku będą za słabe żeby wyciągnąć te aktywne substancje. Skrzyp nawet w dotyku daje odczuć, że nie jest ziołem które chce łatwo oddać swoje aktywne substancje.

Wywary świetnie nadają się do ekstrakcji surowców delikatnych, które nie mogą być długo gotowane, a muszą być poddane wysokiej temperaturze żeby przeszły z ziela do wody. Dlatego tutaj można wykorzystać:

• liście,
• kwiaty,
• delikatne ziele,
• twardsze surowce dobrze rozdrobnione też nadadzą się na wywary, jeśli nie mogą być długo podgrzewane i na pewno będą silniejsze niż napary.

Wywar z liści pięciornika gęsiego działa przeciwzapalnie, przeciwkrwotocznie, moczopędnie, można go też stosować na biegunki.

Wywar z kwiatów bzu wzmacnia naczynia krwionośne, więc możesz go stosować jeśli masz kruche naczynia krwionośne, jest bardzo mile widziany w trakcie przeziębienia, na oskrzela, kaszel i zewnętrznie do przemywania na suchą i podrażnioną skórę.

Wywar z ziela wierzbownicy można wykorzystać w przewlekłych stanach zapalnych, na trawienie oraz zewnętrznie do przemywania skóry objętej zakażeniem.

Czego nauczysz się na lekcji nr. 4 "Odwary - ważne informacje"?

• Jak długo podgrzewać odwar i wywar?
• W czym robić odwar i wywar?
• Świeże czy suszone zioła?
•  Ile surowca na odwar i wywar?
• Czy odwary i wywary można słodzić?

Notatki:

Jak długo podgrzewać odwar i wywar?

Zakres wynosi od 5-40min. Po tym czasie odstawia się do naciągnięcia na około 20-30minut.

Delikatne surowce - trzymamy się dolnej granicy od 5 do 20 minut na białym wrzątku.

Twardsze i oporniejsze surowce - górna granica od 20 do 40 minut, biorąc również pod uwagę stopień rozdrobnienia surowca im bardziej rozdrobniony, tym krócej można podgrzewać na białym wrzątku.

Wywar doprowadza się do temperatury 95-100 stopni Celsjusza, wyłączamy podgrzewanie i odstawiamy do naciągnięcia.

W czym robić odwar i wywar?

 Wyciągi wodne przygotowuje się w naczyniach:

• szklanych (odpornych na wysoką temperaturę w przypadku odwarów i wywarów),
• ceramicznych,
• ceramiczno-kamiennych,
• garnkach emaliowanych.

Nie można przygotowywać w:

• garnkach miedzianych,
• aluminiowych,
• niklowych,
• z uszkodzoną emalią.

 Ile surowca na odwar i wywar?

W przypadku odwarów i wywarów tak samo jak w przypadku naparów, nie ma jednej ilości dla każdego ziela, którą można wsypać, a później dawkować. Nie ma też takich ogólnych ram bo do odwarów można wykorzystać znacznie więcej różnego rodzaju surowców - od delikatnego ziela po twarde kory i korzenie, dlatego zarówno ilość surowca i dawkowanie będzie dokładniej opisane już w części praktycznej przy każdym zielu.

Świeże czy suszone zioła?

Do odwarów można wykorzystać zarówno świeże jak i suszone zioła, świeże będą szczególnie cenne bo będą mogły oddać maksymalną ilość substancji aktywnych, które mogłyby zostać utracone na etapie suszenia. Podobnie jak w przypadku naparów, do odwaru przechodzą takie substancje jak sole, alkaloidy, garbniki oraz glikozydy, przy czym trzeba pamiętać dwie rzeczy:

Po pierwsze: mimo świeżego surowca nie ma co liczyć na zachowanie olejków eterycznych w gotującej się wodzie.

Po drugie: trzeba pamietać że świeże zioła przez nasycenie wodą będą trochę zawyżały swoją wagę i to trzeba mieć na uwadze chociażby przy dawkowaniu.

Czy odwary i wywary można słodzić?

Odwary i wywary tak jak napary można słodzić pod warunkiem, że nie są to odwary które wykorzystujemy na poprawienie trawienia, a tak działa:

• kłącze tataraku
• liści bobrka
• korzeń goryczki
• ziele piołun
• ziele bylicy pospolitej
• ziele glistnika

Odwary i wywary słodzi się je jeśli stosujemy je w innych celach niż poprawa trawienia. W przypadku pozostałych ziół słodzenie odwaru jest zasadne, ponieważ cukier dodany do wody zmieni jej właściwości i ułatwi ekstrakcję glikozydów i soli. Odwary często pije się w mniejszej ilości niż napary i są one bardziej skoncentrowane, więc w tym wypadku, aż tak dużo cukru nie będzie się spożywać.

Czego dowiesz się z tej lekcji?

• Jak zrobić odwar i wywar krok po kroku?
• Etyka przygotowania odwaru i wywaru.

Notatki:

Co warto zapamiętać?

1. Do odwarów można stosować zarówno świeże jak i suszone zioła.
2. Świeży surowiec można drobno pokroić lub zetrzeć na tarce.
3. Suszony surowiec można zmielić w młynku.
4. Im mniejszy surowiec, tym łatwiej odda aktywne substancje do wody.
5. Twardymi i słabo rozdrobnionymi surowcami można uszkodzić mikser lub młynek.
6. Nie rozdrabniaj surowca na zapas. Stosuj tylko tyle ile potrzebujesz.
7. Wywary przygotowuje się na zimnej wodzie.
8. Odwary można przygotować na zimnej lub gorącej wodzie.
9. Wywary podgrzewa się do zagotowania.
10. Odwary podgrzewa się od 5 do 40 minut w zależności od surowca i stopnia rozdrobnienia.
11. Po podgrzaniu odstawiamy do naciągnięcia na 20min.
12. Po tym czasie całość filtrujemy przez gazę, ligninę albo starannie i dokładnie przez sitko.
13. Odwarów i wywarów nie można sobie przygotować na zapas. Woda w przeciwieństwie do alkoholu jest dobrym miejscem do rozwijania się fermentujących bakterii i w połączeniu z substancjami z ziela zakiśnie, nawet po jednym dniu. W ostateczności można jeszcze w lodówce przez dwa dni trzymać albo zakonserwować alkoholem (jeśli już z jakiegoś powodu nie można zrobić nowego odwaru).

Na lekcji nr.6 "Jak zrobić SUPER odwar?" nauczy się:

• Jak za pomocą samej wody wyciągnąć więcej aktywnych substancji z zioła?
• Jak zrobić SUPER odwar przy użyciu kilku trików zielarza?

Notatki:

Alkohol do odwaru

Jeśli do odwaru chcesz przenieść substancje które dobrze rozpuszczają się w alkoholu, albo tylko w nim się rozpuszczają, to alkohol wykorzystujemy przed zrobieniem odwaru. Surowiec potrzebuje czasu żeby rozpuścić aktywne substancje, dopiero później do gotującej wody można wlać nalewkę/ekstrakt razem z surowcem i dzięki temu odparujemy alkohol, pozostawiając te związki w wodzie, które wcześniej rozpuścił alkohol (jednocześnie przy założeniu, że nie były to związki lotne bo na olejki eteryczne przy odwarach raczej nie możemy liczyć - ale nie po to się robi odwary).

Ekstrakt alkoholowy można dodać do odwaru jak przestygnie, wtedy zachowa się lotne związki.

Zagęszczenie aktywnych substancji

Innym ze sposobów na zwiększenie siły działania odwaru jest zwyczajnie odparowanie wody już po wykonaniu ekstrakcji z ziół, przez co odwar będzie bardziej stężony, natomiast to może trwać bardzo długo i nie jest to korzystne dla aktywnych substancji, dlatego w przypadku odwarów tej metody nie koniecznie polecam - natomiast można wykorzystać większą ilość ziół do ekstrakcji i w ten sposób zwiększyć ich zagęszczenie w odwarze.

Zmiana pH wody

Kolejnym sposobem na usprawnienie ekstrakcji jest dodanie do odwaru coś co zakwasi wodę (np. ocet lub witamina C w postaci kwasu askorbinowego) i dzięki temu zostaną lepiej wyciągnięte związki, które wymagają innego pH do rozpuszczenia się np. związki alkaloidowe.

Wodne kombinacje

Metoda, która za pomocą samej wody wyciąga z rośliny najszerszy wachlarz substancji - Najpierw przygotowujemy odwar z części ziół które można gotować, a następnie takim zagotowanym odwarem zalewamy pozostałą część zioła które nie może być gotowana, dlatego przygotowując w ten sposób napar wyciągniemy i zachowamy dodatkowo te substancje, które mogły ulec zniszczeniu w trakcie gotowania surowca.

Istnieje też coś takiego jak zawar czyli taka odmiana odwaru, w której wrzenie trwa bardzo krótko i również można robić mieszankę metod np. odwaro-zawar, który polega na tym że z jednej części surowca robimy normalnie odwar, a na koniec gotowania dodajemy to zioło, które nie może być długo poddawane wysokiej temperaturze.

Uwaga

Odwary mogą zmieniać kolor moczu. Są to mocne wyciągi z aktywnych składników w tym barwników rozpuszczających się w wodzie.